Psychology of Humor හෙවත් හාස්යයේ මනෝවිද්යාව. ඔබේ Facebook හෝ TikTok වීඩියෝ එකක් යට “ඕක මදි”, “අපි මීට වඩා හොඳ ඒවා දන්නවා” වැනි කමෙන්ට්ස් ඔබ දැක ඇති. ඇත්තටම මිනිස්සු මෙහෙම කියන්නේ ඇයි? ඒක හුදෙක් රසවින්දනය පිළිබඳ ප්රශ්නයක් විතරක් නෙවෙයි, ඒ පිටුපස ගැඹුරු මනෝවිද්යාත්මක කරුණු කිහිපයක් තියෙනවා.
1. උසස් බව පෙන්වීමේ මානසිකත්වය (Superiority Complex)
මනෝවිද්යාවේ “Superiority Theory of Humor” (තෝමස් හොබ්ස් වැනි දාර්ශනිකයන් ඉදිරිපත් කළ) මගින් කියවෙන්නේ, මිනිසුන් බොහෝ විට සිනාසෙන්නේ තවත් කෙනෙකුට වඩා තමන් උසස් යැයි හැඟෙන විට බවයි. කෙනෙක් “මට මේක හිනා යන්නේ නැහැ” කියන විට, ඔහු යටිසිතින් උත්සාහ කරන්නේ “මගේ බුද්ධි මට්ටම හෝ රසවින්දනය මේ විහිළුවට වඩා ගොඩක් ඉහළයි” කියලා සමාජයට පෙන්වන්නයි.
2. ඩනිං-කෘගර් ආචරණය (Dunning-Kruger Effect)
යම් විෂයක් ගැන අල්ප දැනුමක් ඇති අය තමන් ඒ ගැන විශාරදයන් යැයි සිතීම මෙහිදී සිදුවේ. හාස්යය කියන්නේ කලාවක් (Art). නමුත් බොහෝ දෙනෙක් සිතන්නේ තමන් ලෝකයේ හොඳම විහිළු දන්නා බවයි. 2011 දී කළ පර්යේෂණ වලට අනුව, හාස්යය වටහා ගැනීමේ හැකියාව අඩු පුද්ගලයින්, තමන්ගේ හාස්ය රසය අන් අයට වඩා ඉතා ඉහළ බව විශ්වාස කරන ප්රවණතාව වැඩියි.
3. ආරක්ෂණ යාන්ත්රණ සහ ඊර්ෂ්යාව (Defensive Mechanisms)
සමහර විට නිර්මාණකරුවෙකු සාර්ථක වන විට, ප්රේක්ෂකයා තුළ ඇතිවන යටිසිතේ ඊර්ෂ්යාව “ප්රතික්ෂේප කිරීම” (Rejection) හරහා එළියට එනවා. “මේවා මොන විහිළුද?” කියා කීමෙන් ඔවුන් උත්සාහ කරන්නේ නිර්මාණකරුගේ වටිනාකම අඩු කිරීමටයි.
4. සාමූහික නාසිවාදය (Collective Narcissism)
ශ්රී ලංකාව වැනි රටක, අපේ දේ (අපේ ගමේ විහිළු, අපේ පරණ විහිළු) ලෝකයේ හොඳම දේ යැයි සිතන පිරිසක් ඉන්නවා. අලුත් ක්රමයකට හෝ අලුත් ආරකට විහිළුවක් කළ විට, එය තම පැරණි රාමුවට හසු නොවන නිසා ඔවුන් එය එකවරම ප්රතික්ෂේප කරනවා.
සංඛ්යා දත්ත මොනවාද කියන්නේ?
පර්යේෂණ වලට අනුව (උදාහරණ: Journal of Personality and Social Psychology), පිරිමින් කාන්තාවන්ට වඩා තමන්ගේ හාස්යය උසස් යැයි පෙන්වීමට උත්සාහ කරන බව (Aggressive Humor) සොයාගෙන තිබෙනවා. ලංකාව වැනි රටවල සමාජ මාධ්ය පරිශීලකයින්ගෙන් 60% කට වඩා වැඩි පිරිසක් තමන්ට වඩා වෙනස් මතයක් ඇති නිර්මාණයක් දුටු විට එයට ධනාත්මකව ප්රතිචාර දක්වනවාට වඩා නිෂේධාත්මක (Negative) දෙයක් පැවසීමට පෙළඹෙන බව නිරීක්ෂණය වී තිබෙනවා.
මීළඟ වතාවේ කෙනෙක් “ඕක විහිළුවක්ද?” කියලා ඇහුවොත්, මතක තබා ගන්න, ඒ ප්රශ්නය තියෙන්නේ ඔබේ විහිළුවේ නෙවෙයි, ඒ පුද්ගලයාගේ ආත්ම අභිමානය (Self-esteem) පිළිබඳ ගැටලුවකයි.
මූලාශ්ර සහ විද්යාත්මක පදනම (Sources & References)
1. උසස් බවේ සිද්ධාන්තය (Superiority Theory)
මෙය හාස්යය පිළිබඳ ලොව පැරණිතම මනෝවිද්යාත්මක මතයකි.
මූලාශ්රය: Thomas Hobbes (1651), Leviathan.
කරුණ: හොබ්ස් පවසන්නේ සිනහව යනු තමන් තවත් අයෙකුට වඩා උසස් යැයි හැඟෙන විට ඇතිවන “හදිසි ජයග්රාහී හැඟීමක්” (Sudden Glory) බවයි.
ප්රායෝගිකව: “ඕක මදි” කියන ප්රේක්ෂකයා උත්සාහ කරන්නේ එම විහිළුවට හිනා නොවීම හරහා තමන් නිර්මාණකරුට වඩා බුද්ධියෙන් හෝ රසවින්දනයෙන් උසස් බව පෙන්වීමටයි.
2. ඩනිං-කෘගර් ආචරණය (Dunning-Kruger Effect)
මූලාශ්රය: Kruger, J., & Dunning, D. (1999). Unskilled and Unaware of It. Journal of Personality and Social Psychology.
කරුණ: මෙම පර්යේෂණයේදී හාස්යය (Humor) පිළිබඳව විශේෂයෙන් පරීක්ෂා කර ඇත. එහිදී සොයාගත්තේ හාස්යය හඳුනාගැනීමේ හැකියාව අඩුම පුද්ගලයින්, තමන්ගේ හාස්යය පිළිබඳ දැනුම “ඉතා ඉහළ” මට්ටමක පවතින බව විශ්වාස කරන බවයි.
ප්රායෝගිකව: “අපි මීට වඩා හොඳ ඒවා දන්නවා” කියන අය බොහෝ විට හාස්යය පිළිබඳ සැබෑ නිර්මාණාත්මක අවබෝධයක් නැති අය විය හැකියි.
3. ප්රහාරාත්මක හාස්ය විලාසය (Aggressive Humor Style)
මූලාශ්රය: Rod Martin et al. (2003). Humor Styles Questionnaire (HSQ).
කරුණ: පර්යේෂක රොඩ් මාටින් පෙන්වා දෙන්නේ ඇතැම් පුද්ගලයින් හාස්යය භාවිතා කරන්නේ අන් අයව පහත් කිරීමට හෝ විවේචනය කිරීමට බවයි (Aggressive Humor). මෙය ඔවුන්ගේ පෞරුෂයේ ඇති “සතුරු ස්වභාවය” (Antagonism) සහ අඩු සමාජශීලී බව (Low Agreeableness) සමඟ සම්බන්ධ වේ.
ප්රායෝගිකව: කමෙන්ට් තීරුව තුළ කරන විවේචන බොහෝ විට නිර්මාණයට අදාළ ඒවා නොව, එම පුද්ගලයාගේ පෞරුෂයේ ස්වභාවය ප්රකාශ කිරීමකි.
4. සයිබර් හිරිහැර සහ සදාචාරාත්මක ලිහිල් බව (Moral Disengagement)
මූලාශ්රය: Frontiers in Psychology (2022) – “Aggressive humor style and cyberbullying perpetration”.
කරුණ: සමාජ මාධ්ය තුළ විහිළුවක් ලෙස හුවා දක්වමින් සිදුකරන නිෂේධාත්මක ප්රකාශ, පුද්ගලයෙකුගේ සදාචාරාත්මක වගකීමෙන් මිදීමට (Moral Disengagement) කරන උත්සාහයකි.
ප්රායෝගිකව: “අපි මේ නිකම් විහිළුවටනේ කිව්වේ” කියමින් ඔවුන් කරන ප්රහාරාත්මක කමෙන්ට් සාධාරණීකරණය කරයි.